Politieke handleiding. Zin of onzin?
Waarom elk nieuw kabinet eigenlijk een politieke handleiding nodig heeft.
Wanneer je een complexe machine koopt, verwacht je een handleiding. Niet omdat je dom bent, maar omdat de machine nogal complex is, veel onderdelen heeft en bij verkeerd gebruik schade worden veroorzaakt. Hardware en software wordt geleverd met documentatie, industriële installaties met schema’s, waarschuwingen en onderhoudsvoorschriften.
Bestuurssystemen daarentegen worden vaak “ingeschakeld” zonder dat er een duidelijke gebruiksaanwijzing beschikbaar is. Stekker erin, en hopen maar. En dat is opvallend, want een kabinet is misschien wel het meest complexe systeem dat we kennen. Het verwerkt enorme hoeveelheden informatie, werkt onder hoge druk en heeft directe invloed op miljoenen burgers.
Als illustrator van technische onderwerpen kijk ik automatisch naar zulke systemen met een andere bril. Niet politiek, maar functioneel. Wat zijn de onderdelen, hoe loopt de informatie, waar ontstaan fouten en, vooral, waar ontbreekt uitleg?
Dus wat voor apparaat is een kabinet?
Een kabinet kun je zien als een besturingsunit met meerdere ‘modules’. Elke module heeft een eigen taak, maar is wel afhankelijk van de andere onderdelen. De input bestaat uit verkiezingsuitslagen, maatschappelijke problemen zoals asiel en Groningen, economische data, lobby’s, media en de publieke opinie.
De verwerking gebeurt middels overleg, commissies, en afspraken. De uitkomst bestaat uit wetten, regels, beleid en uitvoering.
Op papier logisch, maar in de praktijk blijkt dat veel gebruikers het systeem helaas niet juist interpreteren. De burger verwacht snelle oplossingen, uitvoerende instanties zoeken naar duidelijkheid, en politici spreken vaak in abstracte termen, geen Jip en Janneke. En dat is precies het punt waarop visuele uitleg het verschil zou kunnen maken.
Veelgemaakte bedieningsfouten
In vrijwel elke handleiding staat een FAQ hoofdstuk “Veelgemaakte fouten”. Dat hoort dus ook in een politieke handleing. Niet om te beschuldigen, maar om schade te voorkomen. Ook bij bestuurssystemen zijn die patronen herkenbaar.
Een klassieke fout is het verwarren van symptoombestrijding met probleemoplossing. Een ander veelvoorkomend probleem is het aanpassen van één onderdeel zonder het effect op het hele systeem te overzien. In technische illustraties zie je dat meteen, pijlen lopen door, gevolgen worden zichtbaar. In beleid blijven die verbanden vaak impliciet.
Ook zie je regelmatig dat stappen in de verkeerde volgorde worden uitgevoerd. Eerst communiceren, dan nadenken. Eerst beloven, dan rekenen. In een goede instructietekening zou dat onmiddellijk opvallen.
Veiligheidsvoorschriften die vaak worden genegeerd.
Elke technische handleiding bevat waarschuwingen, meestal met pictogrammen die je niet kunt missen. Ze zijn er omdat eerdere gebruikers fouten hebben gemaakt.
Voor een kabinet zouden zulke waarschuwingen bijvoorbeeld kunnen zijn:
📌 Pas geen structurele wijzigingen toe zonder een langetermijnanalyse
📌 Reset het systeem niet zonder back-up van bestaande afspraken
📌 Negeer geen signalen uit de uitvoering, dit kan leiden tot storingen
Het interessante is dat deze waarschuwingen zelden ontbreken aan kennis, maar aan zichtbaarheid. Ze staan wel ergens in rapporten, maar verdwijnen in tekst die bijna niemand leest.
Waarom illustraties hier het verschil maken.
Illustraties dwingen tot helderheid. Je kunt geen vage formulering tekenen. Je moet keuzes maken, relaties aangeven, grenzen trekken. Dat is precies waarom visuele communicatie zo krachtig is bij complexe vraagstukken.
Een goed schema laat zien waar verantwoordelijkheden beginnen en eindigen. Een procesillustratie maakt duidelijk waar vertraging ontstaat. Een eenvoudige doorsnede kan tonen waarom een maatregel op papier werkt, maar in de praktijk vaak vastloopt.
In mijn dagelijkse werk zie ik dit dagelijks. Technische problemen blijken vaak geen technische problemen, maar gewoon communicatie problemen.
Een handleiding is geen kritiek, maar onderhoud plus veiligheid.
Een politieke handleiding suggereert niet dat een systeem slecht is. Integendeel, het erkent dat het belangrijk genoeg is om goed te begrijpen. Juist systemen die grote gevolgen kunnen hebben, verdienen een zorgvuldige uitleg.
Misschien zouden we bestuur minder moeten zien als iets abstracts en meer als iets functioneels. Iets dat ontworpen, onderhouden en af en toe geëvalueerd moet worden. Met duidelijke schema’s, waarschuwingen en ook gebruiksadviezen.
Niet om alles simpeler te maken dan het is, maar om te voorkomen dat complexiteit onnodig onbegrijpelijk wordt.
Tot slot✏️
Als technisch illustrator geloof ik niet dat politieke handleidingen en tekeningen de wereld kunnen redden. Maar ik zie wel dagelijks hoe ze misverstanden voorkomen, discussies versnellen en fouten reduceren. In een tijd waarin problemen steeds complexer worden en aandacht steeds schaarser is, wordt visuele helderheid geen luxe, maar een noodzaak.
Misschien is het tijd dat we niet alleen nieuwe kabinetten samenstellen, maar ook betere handleidingen maken. Gericht op bestuur op elk niveau.
In een volgende blog ga ik -handleiding matig- in op een paar problemen die spelen in het land.